سرسید کی ابتدائی اور نوجوانی کی زندگی خالص مذہبی تھی اور وہ بالکل پرانے رنگ میں ڈھلے ہوئے تھے۔ اُس زمانے میں اُنھوں نے جو تصنیفات کیں بالعموم وہ بھی قدیم طرز کی تھیں۔ 1269ھ (مطابق 1852ء) میں تو وہ ایک شیخِ طریقت اور ایک صوفیِ باصفا کے روپ میں نظر آتے ہیں۔ اس کا ثبوت وہ فارسی خط ہے جو اُن ایام میں اُنھوں نے ایک شخص کے خط کے جواب میں تصوف کے مشہور مسئلے ’’تصورِ شیخ‘‘ کے متعلق لکھا تھا، اور جو بعد میں ’’نمیقہ‘‘ کے نام سے شائع ہوا تھا۔ ذیل میں سرسید کا وہ خط مع اردو ترجمہ کے نقل کیا جاتا ہے۔ اس خط سے سرسید کے اُس وقت کے خیالات اور معمولات کو سمجھنے میں بڑی مدد ملے گی۔ (محمد اسماعیل پانی پتی)
ملاذا!
آنچہ در بابِ تصور شیخ ازیں ہیچ مدان استفسار رفتہ منکہ ازیں مقام آگاہ نیستم، کدام زمزمہ توانم سرود۔ و چون دریں وادی گامے نرفتہ ام ازیں نشیب و فراز چہ باز توانم نمود۔ کار آگاہان میگویند کہ ایں زمزمہ ایست کہ بگفت در نگنجد و بہ شنیدن راست نیاید۔ تا نہ بینی باور نہ کنی و تا در بر نکشی بوصال نرسی۔ ایں جلوہ را بہ چشم سر نتوان دید و ایں جادہ را بپائے خاکی نتوان برید۔ لذتِ ایں بادہ وجدانی است نہ بیانی۔ گفت را دریں پردہ بہ خاموشی پناہ بردن است و سخن را دریں خلوت بہ سکوت بر خوردن۔ دریں صورت من کجا و ایں حرف زدن از کجا۔ اما چون مرا در بجا آوری اوامرِ بزرگان مجبور داشتہ اند، ہر چہ از نتائجِ افکار نارسا و رہ آورد اندیشہ جادہ پیمائے من است بعرض می آرم و اندکے از بسیار می نگارم۔ چون پیش از تحریر مطلب از تمہید مقدمات چند ناگزیر است زبان قلم را بہ تقریر آن رخصت می دہم کہ بے بدرقہ ایں رہبرہا گام بہ منزل زدن دشوار و پے بہ مقصود بردن دور از کار است۔
مقدمۂ اول
از مسلمات کرام و متفق علیہ خواص و عوام است کہ صحبت را اثرے ہست۔ اگر با نیک بہ نشینی نیک برآئی و اگر با بد ہم نشیں گردی نقاب از چہرہ قبح بر کشائی و ایں معنی است کہ ازیں سر تا آن سر کس زبان بحرف انکارش نیالاید خواہی از گبر و ترسا بازپرس و خواہی از زاہد و پارسا باز جو، وللہ در من قال:
|
صحبت صالح ترا صالح کند |
صحبتِ طالح ترا طالح کند |
و ما را حدیث رسول مقبول صلی اللہ علیہ وسلم کہ دلم خاک راہ و جانم فدائے فرق آن عرش دستگاہ باد، دریں باب بس است۔ اخرجہ البخاری عن ابی موسی قال قال رسول اللہ صلی اللہ علیہ و سلم مثل الجلیس الصالح و السوء کحامل المسک و نافع الکیر فحامل المسک اما ان یحذیک و اما ان تبتاع منہ و اما ان تجد منہ ریحا طیبة و نافع الکیر اما ان یحرق ثیابک و اما ان تجد منہ ریحا خبیثة۔ پس در اثر صحبت کہ آن را بہ عرف عام فیض صحبت نامند کسے را جائے گفتگو نماند۔
مقدمۂ دوم
ہرگاہ فیض صحبت را قبول نمودی بہ بداہت خواہی دانست کہ ایں فیض نہ در جوارح می شود و نہ از جوارح کہ آن را بچشم ظاہر می بینی و یکے را چشم و یکے را دست و یکے را پا نام می نہی۔ ورنہ باید کہ از نابینا ہیچ نکشاید و از بے دست و پا نیاید و ایں باطل است نزد آنکہ عالم باشد یا جاہل۔ کسے را کہ ایزد بے ہمتا چشم بصیرت کشادہ باشد از بے دست و پائی ناکام نباید۔ دریں پردہ خاک آلود و دریں نمود بے بود شاہدیست نورانی کہ ایں ہمہ نیرنگیہائے اوست و ایں ہمہ بوالعجبی ہا از اوست۔ ایں فیض ہم ازوست و ہم دروست۔ حکماء آنرا بہ نفس ناطقہ برگزارند و کبرائے ما آن را روح نام گزارند۔ چون ایں دریافتی دانستی کہ ایں فیض صحبت ہم از روح است و ہم در روح ایں دست و پا و چشم ظاہر نما را در آن مدخلی نیست۔
مقدمۂ سوم
مسلمِ جمیع اُمم است کہ تا تحسین فاعل در تو جائے نگیرد فعل فاعل در تو اثر نہ کند و ہمیں تحسین فاعل را بحسب مراتب جداگانہ نام نہادہ اند سوختہ جانان آتش عشق آن را محبت دانند و آداب دانان طریق ارادت آن را عقیدت نامند و در حقیقت مدار وصول فیضہا بر آنست و ملاک حصول نتائجہا ہمان چہ نفس ناطقہ موثر بمنزلہ باران رحمت الہی است و نفس ناطقہ موثر بمنزلہ کشت و محبت و موثر با موثر مادہ قابل آن تا آن مادہ قابل خواہ آن را محبت خوانی و خواہ عقیدت دانی در تو پیدا نشود صحبتے در تو اثر نکند:
|
باران کہ در لطافت طبعش خلاف نیست |
در باغ لالہ روید و در شور بوم خس |
’’عن انس ابن مالک انہ قال قال رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم لا یومن احدکم حتیٰ اکون احب الیہ من نفسہ و ولدہ والناس اجمعین۔ و فی حدیث عمر انت احب الی یا رسول اللہ من کل شیٔ الا من نفسی التی بین جنبی فقال لہ علیہ الصلوة والسلام لا تکون مومنا حتی اکون احب الیک من نفسک۔ فقال عمر والذی انزل علیک الکتاب لانت احب الی من نفسی التی بین جنبی۔ فقال رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم الان یا عمر قد تم ایمانک‘‘ ادنی صحبت نبی حصول ایمان کامل است و آن بے حصول صحبت صورت نہ بندد۔ صدیق را رضی اللہ عنہ کہ بہ بلندی درجات برداشتند و ابوجہل را بہ پستی درکات انداختند منشاء آن وجود و عدم گوہر شب چراغ داغ محبت رسول مقبول بردہ است صلی اللہ علیہ وسلم، ورنہ صحبت آنحضرت را کہ ہر دو دریافتہ بودند یکے را کہ ایں حبل المتین بدست آمد بہ بلند ترین مراتب ترقی کرد۔ و دیگرے کہ ایں عروة الوثقی را از کف فروہشت کمترین مرتبہ کہ حصول ایمان کامل است نیز بدست نیامد۔ پس مستفیض را باید کہ محبت مفیض بر خود واجب داند تا در نفس ہر دو مناسبتے پیدا آید و تاثیر و تاثر در ہر دو رونماید و شاید ہمیں مقام را سالکان طریقت فنا فی الشیخ نام نہادہ باشند۔ وارفتہ راہ مقصود داند کہ بے وصول ایں مقام کارے بر نیاید و اثرے رخ نکشاید ما بے بصران بسررشتۂ ازیں کارگاہ پے بردہ ایم دیگر کار آگاہان دانند:
|
رموز مصلحتِ ملک خسروان دانند |
گدائے گوشہ نشینی تو احمدا مخروش |
مقدمۂ چہارم
اصل اصول ہم رسیدن محبت مفیض تذکر اوست۔ قال اللہ تبارک و تعالی ’’فاذکرونی اذکرکم‘‘ و احادیث بے شمار مثبت ایں مدعا است کہ ایں مختصر گنج ہائے آن را بر نتابد و ایں مدعا را بہ بداہت عقل نیز توان دریافت، لیلی را کہ برسر مجنون آورد و شیریں را در غم فرہاد کہ سیاہ پوش ساخت۔ مذاق آشنایان عشق مجازی روزی نیست کہ لذت باگورہ تذکر را بکام در نیابند۔ آرے ایں ہم آغوشی خیالی و ایں وصال فکری محبوب را برسر بازار آورد و آن چنان ہم رنگ خود سازد کہ معشوق عاشق گردد:
|
عشق آن خانمان خوابی است |
کہ ترا آورد بہ خانۂ ما |
و تذکر را خیال مذکر کانہ ہو لازم است گاہے ازاں منفک نہ شود۔ بہ نفس خود در آئی و خیال کن آن گاہ می توانی دریافت کہ او در دل تو باشد و او را بہ یادآوری و محبت و ذوق و شوق و عشق تو در جوش باشد و صورت خیالیہ آن بتعینہ و تشخصہ در خیال تو نباشد حاشا و کلا و ہم چنان کہ تذکر مستلزم تصور است۔ ہم چنان تصور کہ مستلزم تذکر است باعث محبت می شود۔ فی الحدیث عن حسن ابن علی قال سئلت خالی ہند بن ابی ہالہ و کان وصافا عن حلیة النبی صلی اللہ علیہ وسلم وانا اشتہی ان یصف لی منہا شیئا اتعلق بہ یعنی محبت گزینم بہ سبب آن ای بسبب تصور جمال باکمال حضرت صلی اللہ علیہ وسلم۔

